Costanza & Giuseppe Arconati Visconti
Voel de hartslag van wat was...
Het Kasteel van Gaasbeek kende doorheen zijn geschiedenis tal van bewoners met uitgesproken ideeën, internationale netwerken en bewogen levens. Zij lieten hun sporen na op deze plek en leven voort in brieven, herinneringen en verhalen. Hier plaatsen we graag twee bijzonder intrigerende bewoners in het voetlicht: Costanza en Giuseppe Arconati Visconti. Hun leven werd getekend door idealisme, ballingschap en verlies, maar ook door een uitgebreid netwerk en intellectuele uitwisseling.
Dankzij het verdiepende onderzoek van Emma in hun correspondentie, krijgen we vandaag een bijzondere inkijk in hun leefwereld. Hun brieven tonen niet alleen de grote geschiedenis van het negentiende-eeuwse Europa, maar ook zeer menselijke ervaringen: heimwee, engagement, familiale verbondenheid en de zoektocht naar een thuis.
Bijna twee eeuwen later blijken Costanza en Giuseppe verrassend herkenbaar. Hun verhaal verbindt Gaasbeek met een woelig Europees verleden — en met gevoelens die tijdloos zijn.
Aangename kennismaking
Graag stel ik mij even voor. Ik ben Emma en studeerde recent af aan de KU Leuven met een master in de geschiedenis en een postgraduaat cultureel erfgoed. Tijdens mijn opleiding verdiepte ik mij al in het verleden van het Kasteel van Gaasbeek. Voor mijn masterproef onderzocht ik de schenking van het kasteel aan de Belgische Staat door markiezin Marie Arconati Visconti.
In de zomer van 2025 startte ik als jobstudente in het kasteel, waar ik onderzoek deed naar de unieke wandtapijtencollectie. Mijn fascinatie voor Gaasbeek bleek blijvend: na een BIS-stage ben ik er nu als wetenschappelijk medewerker aan de slag.
In de voetsporen van de Arconati Visconti
Vandaag verdiep ik me in de familie Arconati Visconti en hun uitgebreide netwerk. Mijn huidige focus ligt op Costanza en Giuseppe Arconati Visconti en hun zoon Carlo. Wie een beetje vertrouwd is met de geschiedenis van het kasteel heeft waarschijnlijk wel al gehoord van de eigenzinnige markiezin Marie Arconati Visconti. Zij was degene die het kasteel aan het einde van de negentiende eeuw volledig restaureerde en het aan de Belgische Staat schonk. Hier plaats ik haar voorgangers (lees: schoonouders) in de kijker. Maak kennis met Costanza, Giuseppe (ook wel bekend onder zijn bijnaam ‘Peppino’) en Carlo (Carletto).
Het leven van costanza en giuseppe in vogelvlucht
Kindertijd
Costanza Arconati Visconti (1800-1871), geboren Trotti Bentivoglio, zag in juni 1800 het levenslicht in Wenen. In 1807 verhuisde haar gezin naar Milaan, Lombardije. Ze groeide op met maar liefst zeven zussen en drie broers, met wie ze een sterke band hand. Als dochter uit een welgestelde familie genoot Costanza een brede en grondige opleiding.
Giuseppe Arconati Visconti (1797-1873) werd geboren in Milaan als enig kind. Hij groeide op in zijn geboortestad en kreeg een strenge religieuze opvoeding. Op achtjarige leeftijd verloor Giuseppe zijn moeder. Aan het einde van zijn tienerjaren stierf ook zijn vader, waardoor hij wees werd.
Huwelijk Costanza en Giuseppe
Costanza en Giuseppe, nicht en neef, huwden in 1818. In december van datzelfde jaar kwam hun zoon Carlo Arconati Visconti (1818-1839) ter wereld in Milaan. Twee jaar later stierf hun tweede zoon Lorenzo Arconati Visconti (1820-1820) kort na de geboorte.
Eenzaam ballingschap
In 1821 moest het liberaal en patriottisch ingestelde echtpaar Lombardije verlaten wegens Giuseppes betrokkenheid bij de Risorgimento-beweging. Deze ‘wederopstanding’-beweging streefde naar de eenmaking van een op dat moment versnipperd Italië en bevrijding van de toenmalige Oostenrijkse overheersing.
Na een tussenstop in Parijs vonden ze onderdak in Brussel en Gaasbeek, bij Giuseppes oom Paul Arconati (1754-1821). Paul was op dat moment kasteelheer van het Kasteel van Gaasbeek. Lang duurde de reünie niet. Enkele maanden na hun aankomst stierf Paul, waardoor Giuseppe het kasteel en enkele andere bezittingen van hem erfde.
Tussen Gaasbeek en Brussel
Het gezin wisselde voortaan af tussen het Kasteel van Gaasbeek en het Arconati-paleis (deel van het huidige Rekenhof) op het Brusselse Koningsplein. Dankzij hun erfenis konden zij een relatief comfortabel leven leiden en boden ze materiële steun aan minder begoede landgenoten in ballingschap. Het kasteel groeide zo uit tot een ontmoetingsplaats voor Italiaanse bannelingen en intellectuelen, waaronder de Belgische Adolphe Quetelet (1796-1874), die aan de basis ligt van de Koninklijke Sterrenwacht van België.
Eenzaamheid en melancholie
Toch verliep het leven in ballingschap niet zonder moeilijkheden. Costanza werd geteisterd door gevoelens van eenzaamheid en worstelde met heimwee naar haar familie in Milaan. Hoewel het echtpaar veel reisde – onder andere naar Parijs en Bonn – bleef het gevoel van ontheemding aanwezig. Omdat Costanza niet veroordeeld was, reisde zij wel nog af en toe naar haar familie in het versnipperde Italië. Een doekje voor het bloeden. Ook Giuseppe kampte met melancholie.
Een onvergetelijke tragedie
Op 9 juni 1839 sloeg het noodlot toe in het Kasteel van Gaasbeek: hun 21-jarige zoon Carlo overleed er heel plots na een korte periode van ziekte. Na de begrafenisplechtigheid vond Carlo zijn eeuwige rustplaats op het kerkhof van Gaasbeek, naast Paul Arconati. Dit verlies liet Costanza en Giuseppe ontroostbaar achter. Kort nadien verlieten ze Gaasbeek. Slechts enkele maanden na de dood van Carlo, werd Giammartino Arconati Visconti (1839-1876) geboren in het Franse Pau. Deze telg zal na het overlijden van zijn ouders trouwen met Marie Peyrat en haar zo kronen tot de laatste markiezin van Gaasbeek.
Het leven na de amnestie
Hoewel tussen 1838 en 1841 amnestie en speciale gratieverleningen werden afgekondigd voor de betrokkenen bij de Risorgimento, wachtten Costanza en Giuseppe uit voorzichtigheid nog enige tijd voor ze naar Italië terugkeerden. Uiteindelijk vestigden ze zich opnieuw in Lombardije waar hun villa in Cassolnovo uitgroeide tot een ontmoetingsplek voor intellectuelen en politici. Giuseppe werd zelfs senator van het Koninkrijk Italië. In mei 1871 stierf Costanza in haar geboortestad Wenen. Twee jaar later overleed ook Giuseppe in zijn geboortestad Milaan. Beiden rusten samen in een graftombe in Arconate.
levendige correspondentie
In het kader van mijn onderzoek lees ik talrijke brieven. Van Giuseppe en Carlo zijn slechts enkele correspondenties bewaard. Vooral de brieven van Costanza vormen een bijzonder rijk corpus. Dankzij deze correspondentie bleven de Arconati Visconti gedurende hun ballingschap verbonden met hun familie, vrienden en kennissen.
Ook vandaag nog brengen de brieven hun leven opvallend dichtbij: ze tonen hun netwerk, hun dagelijkse beslommeringen, hun gevoelens van heimwee, hun relatie met elkaar, met België en met het Kasteel van Gaasbeek. De persoonlijkheden van Costanza en Giuseppe schemeren door de inkt heen. Heel graag deel ik hieronder enkele boeiende citaten, ludieke fait-divers of intrigerende mijmeringen.
Met veel dankbaarheid noem ik hier graag de familie Bassi, Sabina Gola en Leen Huet voor hun waardevolle bijdrage.Citaten uit de brieven
Hieronder vind je een selectie van citaten (vertaling en origineel) uit de briefwisselingen van Costanza en Giuseppe. Ze zijn gegroepeerd aan de hand van thema's en voorzien van een beetje context. Voor de transcripties van de citaten kozen we ervoor om zo dicht mogelijk bij de originele briefwisselingen te blijven door de originele schrijfwijzen te behouden.
Veel leesplezier.
Ballingschap
In deze passage bracht Lorenzo Trotti Bentivoglio, Costanza's vader, Antonio Trotti Bentivoglio, Costanza's broer, op de hoogte van de gevaarlijke situatie waarin Giuseppe zich bevond. Omwille van Giuseppe's betrokkenheid bij de Risorgimento-beweging moesten hij, Costanza en Carletto noodgedwongen vluchten op advies van Costanza's ouders. Dit deed hen allemaal erg veel verdriet. Costanza's moeder, Antonietta, vervulde hier een cruciale rol: door haar sociale positie was ze al snel op de hoogte van het gevaar dat Giuseppe liep en slaagde ze er bovendien in paspoorten voor hen te verkrijgen.
"Omdat Peppino zich in nesten heeft gewerkt in de affaire-Piemonte, hebben wij hem de raad gegeven een tijdlang weg te gaan. Zijn vrouw voegt zich vandaag bij hem, met Carletto. Een bitter afscheid voor ons, maar een afscheid dat wij verstandig, ja zelfs noodzakelijk achten. Mijn vrouw heeft van Strassoldo het benodigde paspoort kunnen verkrijgen om naar Brussel te reizen, waar hun aanwezigheid van pas zal komen, aangezien zij al van plan waren om daar iets later naartoe te gaan."
Origineel citaat
« Peppino essendosi compromesso negli affari del Piemonte è stato consigliato da noi di allontanarsi per qualche tempo; sua moglie la ragionge [sic] oggi con Carletto acerba separazione per noi, ma che giundichiamo prudente, anzi necessaria. Mia moglie ha procurato da Strassoldo il necessario passaporto per recarsi a Bruxelles dove la loro presenza sarà utile, come avevano già intenzione di andarvi un po' più tardi... »
Onveiligheid Parijs
"Druk hen [Giuseppe en Costanza] op het hart dat ze voorzichtig moeten zijn in hun keuze van mensen die ze bij zich thuis ontvangen, zeker nu Sardagna in Parijs gaat aankomen, die hier en in Wenen nauwkeurig verslag zal uitbrengen over alle Milanezen in Parijs."
Alvorens het gezin Arconati Visconti in Brussel en Gaasbeek arriveerde, verbleven ze een tijdje in Parijs, maar ook daar bleken ze niet veilig te zijn. Dat wilde Costanza’s moeder duidelijk maken aan het gezin via Costanza’s broer.
Malvezzi, Aldobrandino. Il Risorgimento italiano in un carteggio di patrioti lombardi, 1821-1860. Ulrico Hoepli: Milaan, 1924: Antonietta (Schaffgotsche) Trotti Bentivoglio, Brief aan Antonio Trotti Bentivoglio, 23 januari 1822Origineel citaat
« Reccommandez [sic] leur [Giuseppe en Costanza] de ma part de la prudence dans le choix des personnes qu'ils recoivent chez eux, surtout dans ce moment que Sardagna va arriver à Paris, qui rendra ici et a Vienne un compte exact de tous les Milanois qui sont à Paris. »
Politieke mening Costanza
"Wat me ook opviel is het grote verschil tussen de delen van Duitsland. Italië kan veel gemakkelijker één worden dan Duitsland."
Hoewel enkel Giuseppe veroordeeld was wegens zijn betrokkenheid bij de Risorgimento, bleef Costanza zelf ook niet koud voor politieke onderwerpen. In dit citaat, alsook in velen van haar andere brieven, toonde ze hoe ze zich niet enkel met Italiaanse politieke gebeurtenissen bezighield, maar hoe ook politiek in andere Europese landen tot haar interesses behoorde.
Malvezzi, Aldobrandino. Il Risorgimento italiano in un carteggio di patrioti lombardi, 1821-1860. Ulrico Hoepli: Milaan, 1924: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Antonio Trotti Bentivoglio, 4 januari 1834.Origineel citaat
« Une autre chose qui m'a frappée, c'est la grande différence qui existe entre les parties d'Allemagne. L'Italie offre beaucoup moins d'obstacles à l'unité que l'Allemagne. »
Inbeslagnames
"Anderzijds schrijft Togno mij: ik denk dat u zo snel mogelijk naar Milaan moet komen want men spreekt over een maatregel die de voorlopige inbeslagname van bezittingen van geëmigreerden wil omzetten in definitieve inbeslagname, en die het eigendom ervan zal toewijzen aan de natuurlijke erfgenamen [...] "
Naast het ballingschap zelf, veroorzaakte Giuseppe’s betrokkenheid bij de Risorgimento nog andere complicaties. Zo was er de dreiging van de inbeslagname van zijn bezittingen in wat we vandaag de dag Italië noemen. Costanza werd daarover op de hoogte gehouden door haar familie.
Fario, Emilio en Robert O. J Van Nuffel. L’esilio di Giovanni Arrivabene e il carteggio di Costanza Arconati 1829-36. Mantova: z.u.,1966: van Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Giovanni Arrivabene, 18 juni [1832].Origineel citaat
« Da altra parte Togno mi scrive: Credo che sarete quanto prima obbligata a venire a Milano perchè si parla d'una misura che convertirà in sequestro definitivo il sequestro provisorio [sic] dei beni degli emigrati, e ne destinerà la proprietà agli eredi naturali [...] »
Humeur van Giuseppe
Al deze moeilijkheden resulteerden ongetwijfeld in een moeilijke periode voor het gezin Arconati Visconti. Uit correspondentie blijkt dat vooral Giuseppe regelmatig worstelde met melancholische gevoelens. Costanza luchtte hierover geregeld haar hart bij haar correspondenten, zoals ze in dit citaat deed bij haar jongere zus Marietta.
"Peppino's humeur, dat tot nu toe uitstekend was, heeft ook een opkikker nodig. Sinds acht dagen is het somber."
Origineel citaat
« L'umore di Peppino buonissimo finora, richiede anch'esso una scossa. Da otto giorni si è intorbidato. »
Huwelijk en gezinssituatie
Giuseppe’s sombere humeur woog af en toe op zijn huwelijk met Costanza. Dat besefte hij zelf, maar ondanks die strubbelingen koesterde hij ontzettend veel liefde voor zijn vrouw Costanza en hun zoontje Carletto.
" Mijn lieve Costanza, alles wat jij doet is jou waardig. Elke dag groeit mijn waardering voor jou en mijn vriendschap en ik zou je daar zo graag bewijzen van willen geven, maar in plaats daarvan heb ik met mijn humeur onze situatie nog droeviger gemaakt. Maar ik zal proberen om jou minder onwaardig te zijn en om niet melancholisch te zijn zoals de Oude Kapitein zegt."
"Er spelen duizend dingen door mijn hoofd en ik weet niet wat ik schrijf maar ik weet dat ik oneindig blij ben met de gedachte dat ik je binnenkort zal omhelzen, mijn dierbare Costanza."
"Je zegt me in beide brieven dat je altijd aan me denkt, dank je wel daarvoor, maar wat ik je kan verzekeren is dat ik ook van jou houd, ja lieve Costanza, ik houd veel van je en ik verlang alleen maar dat je gelukkig bent en dat ik bij jou en bij Carletto kan zijn, geef hem veel kussen van mij en vertel hem veel van papa."
"Carletto daarentegen doet wonderen voor mij, lieve Carletto, knuffel hem en zeg hem dat ik heel veel van hem houd en altijd aan hem denk en dat ik hem al beschouw als een kleine man."
Gaasbeek, Archief Kasteel van Gaasbeek, Arconati Visconti archief: Giuseppe Arconati Visconti, Brief aan Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, 14 februari 1826.
Gaasbeek, Archief Kasteel van Gaasbeek, Arconati Visconti archief: Giuseppe Arconati Visconti, Brief aan Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, 26 juli (z.j.).
Gaasbeek, Archief Kasteel van Gaasbeek, Arconati Visconti archief: Giuseppe Arconati Visconti, Brief aan Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, z.d.
Originele citaten
« [...] mia cara Costanza tutto ciò che fai é degno di te in me ogni dì si aumenta la stima che ti porto e l'amicizia e desidererei po tertene [sic] dar prove ma invece col mio umore ho reso ancor più trista la nostra situazione, ma cercherò a rendermi meno indegno di te, e a non esser saturno come diceva il vecchio Capitano. »
« Ho mille cose intesta ma non so quello che scrivo so che provo un piacere infinito pensando che in breve ti abbraccierò mia cara Costanza. »
« Mi dici in tutte due che hai pensato sempre a me ti ringrazio molto, ma quello che ti posso assicurare é che sei riamata, si cara Costanza t'amo molto e tutti i miei desideri cono che séi felice, e di poterstare con te e con Carletto al quale farai tanti baci, e dirai tante cose da parte del Papà. »
« Carletto siù centrario fa prodigi caro Carletto abbraccialo e digli che l’amo moltissimo, e che penso cempre a lui e che lo considero già un ometto. »
Familiebanden Costanza
Door hun plotse ballingschap, moest het gezin Arconati Visconti hun familie in Milaan achterlaten. Om het gemis te temperen, onderhielden ze contact via hun rijkelijke correspondentie. Costanza had een hechte band met haar familie, die belichaamd werd in de talrijke brieven die bewaard zijn gebleven, waarvan deze citaten ontroerende voorbeelden vormen.
Van haar oudere broer Antonio aan Costanza
"Ja, lieve en goede Constance, u bent mijn beste vriendin en degene die al mijn vertrouwen geniet [...] "
Van haar jongste zus Margherita aan Costanza
"[...] onthoud dat ik van je houd als een zus en moeder ."
Van haar jongere zus Marietta aan Costanza
"Maar mijn hart voor jou is nog altijd hetzelfde – het vertrouwen nog altijd grenzeloos. Nieuwe vriendschappen zullen mij niet van jou verwijderen, want voor jou koester ik de vurigste vriendschap en dat zal ik altijd doen. Als je echt mijn hart kon peilen en begrijpen hoeveel ik van je houd, dan zou je zeker geen twijfel of ongerustheid over de toekomst meer hebben."
Van haar vader Lorenzo aan Costanza
"Ik houd veel van Peppino. U, Carletto, de omstandigheden eisen dat mijn genegenheid actief is en zetten aan tot een grote inspanning. Kortom, ik zal voor jullie doen wat jullie in dergelijk geval voor mij zouden doen."
Gaasbeek, Archief Kasteel van Gaasbeek, Arconati Visconti archief: Marietta (Trotti Bentivoglio) Bassi, Brief aan Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, 24 mei [1832].
Malvezzi, Aldobrandino. Il Risorgimento italiano in un carteggio di patrioti lombardi, 1821-1860. Ulrico Hoepli: Milaan, 1924: Lorenzo Trotti Bentivoglio, Brief aan Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, 26 februari 1824.
Originele citaten
« Oui chere [sic], et bonne Constance vous etes [sic] mameilleur [sic] amie et celle qui possede [sic] toute ma confiance [...]; »
« [...] riccordati [sic] ch'io ti ami come sorella e Madre »
« Ma il cuore per tè [sic] sarà sempre lo stesso - la confidenza sempre illimitata. - Gli affetti nuovi non mi allontaneranno da tè [sic] - Perchè tù [sic] sei e sarai sempre per mi [sic] uno degli affetti i più vivi - Se potesti davvero scendere nel mio cuore e capire quanto t'amo, non avresti più di certo nè [sic] dubbi nè [sic] inquietudini per l'avenire. »
« [...] j'aime tant Peppino, Vous, Carletto, les circonstances exigent que l'attachement soit actif et inspirent le plus grand zèle.Enfin je ferai pour vous, ce que vous feriez pour moi en pareil cas. »
Heimwee Costanza
Toch konden de briefwisselingen Costanza’s gemis niet volledig overbruggen. Zeker niet bij betekenisvolle gebeurtenissen in de levens van haar familie die ze niet fysiek kon bijwonen, zoals het huwelijk van haar jongere zus Marietta.
"Het zal een van de grootste smarten van mijn leven in ballingschap blijven dat ik niet aanwezig kon zijn op je bruiloft."
Trezzo sull’Adda, Archives Bassi: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Marietta (Trotti Bentivoglio) Bassi, 28 mei 1832.Origineel citaat
« Sarà uno dei maggiori dolori della mia vita d'esiglio il non aver assistito alle tue nozze. »
Gevoel Brussel
Tijdens hun ballingschap spendeerde het gezin Arconati Visconti onder meer heel wat tijd in Brussel. Daar had Costanza het moeilijk om diepgaande connecties op te bouwen en kampte ze steeds met grote gevoelens van eenzaamheid.
"Geloof me, het is niet door naar soirées te gaan, dat je voet aan de grond krijgt, maar door er vrienden te hebben. Ik ben nu zeker dat ik er in Brussel nooit zal hebben want de banden die afgelopen jaren ontstonden zijn losser geworden in plaats van hechter. Dat is niet mijn verbeelding, het is een ondervonden feit. Ik heb nog nooit zo verlangd naar vriendschap en gezelschap als dit jaar omdat ik me eenzamer voelde dan vroeger en ik heb moeten vaststellen dat ik hier op niemand kan rekenen en dat ik in gezelschap van iedereen nog altijd een vreemdelinge was. Wanneer ik naar een grote bijeenkomst ben geweest, kom ik altijd gekwetst terug thuis."
"Wat me het meest pijn doet, is dat ik niemand van mijn eigen geslacht heb om mee te praten. Je weet dat ik in Brussel geen vriendin heb, dus in dat opzicht ben ik echt alleen."
"Maar elke keer dat ik naar die gezegende salons ga, merk ik dat ik er evenveel een vreemdeling ben als op de eerste dag. De mensen die uit beleefdheid met me praten, offeren zich op, ik vind dat onaangenaam en gênant, in die mate dat ik moreel koortsig ben zolang ik in dat salon blijf."
"Echt beminnelijk zijn die Brusselaars niet, ze zouden op zijn minst hartelijk moeten zijn of ze zijn echt nergens goed voor. Ik walg er zo van dat ik voorgesteld heb om geen winter meer in Brussel door te brengen. Een stad waar ik in elf jaar tijd geen vriendschap heb kunnen sluiten. Ik blijf maar kennissen accepteren omdat de avonden lang zijn en ons kwartet of kwintet onderbroken moet worden om ruzies te voorkomen. Wat een ellende!"
Trezzo sull’Adda, Archives Bassi: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Marietta (Trotti Bentivoglio) Bassi, 28 augustus 1831.
Trezzo sull’Adda, Archives Bassi: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Marietta (Trotti Bentivoglio) Bassi, 8 januari 1832.
Trezzo sull’Adda, Archives Bassi: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Marietta (Trotti Bentivoglio) Bassi, 12 december 1831.
Originele citaten
« Credimi che non è l’andare in soirée che fà [sic] si prende piede in qualche sito ma l’avervi amici. Adesso sono certa che non ne avrò mai a Bruxelles perché i legami incominciati gli anni scorsi in vece [sic] di ristringersi [sic] si vanno rilasciando. Non è mia immaginazione credimi è un fatto sperimentato. Non ho mai avuto tanta voglia di società e d’amicizia quanto quest’anno perché mi trovavo più sola che per il passato ed ho dovuto accorgermi che non potevo contar su una persona qui e che in società io ero sempre per tutti una straniera. Insomma quando sono stata in una adunanza numerosa torno sempre a casa mortificata. » |
« Quello che mi duole di più è di non avere una persona del mio sesso a cui parlare, sai che a Bruxelles non ho un’amica, dunque sotto quel rapporto lì sono proprio sola. »
« Ma ogni volta che vado in quei benedetti salons m’accorgo che vi sono straniera quanto il primo giorno, che le persone che per civiltà mi parlano fanno un sacrificio, ne provo del dispiacere, dell’imbarazzo e a tal segno che posso dire che ho la febbre moralmente tutto il tempo che stò [sic] nel salon. »
« Amabili molto non sono questi Bruxelesi, dovrebbero almeno essere affettuosi o non sono buoni a nulla. Ne sono talmente disgustata che ho fatto il proponimento di non passar più un iverno a Bruxelles. Una città in cui nello spazio di undici anni non ho potuto fare un’amicizia. Vado accettando conoscenze perché le serate sono lunghe e il nostro quartetto e quintetto ha bisogno d’essere interrotto per non lasciar luogo alle liti. Che miseria! »
Sociaal leven
Doordat het gezin Arconati Visconti heel wat tijd in Brussel spendeerde tijdens hun ballingschap, bouwden ze daar een sociaal leven uit. Hun netwerk bestond dan ook uit behoorlijk wat personen die heel wat aanzien genoten. Daartoe behoorden onder meer de koning en Félix de Mérode, een toenmalige vooraanstaande edelman en Belgische politicus.
“Peppino wordt vandaag voorgesteld aan de koning, zaterdag zou er een concert aan het hof zijn waar de dames aanwezig zullen zijn en ik denk dat ik ook uitgenodigd zal worden.”
“Op dezelfde dag kregen we bezoek van Félix de Mérode, net aangekomen uit Parijs, waar hij naartoe was gegaan om met een schoonzuster te huwen.”
Trezzo sull’Adda, Archives Bassi: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Marietta (Trotti Bentivoglio) Bassi, 10 oktober 1831.
Originele citaten
« Peppino si fa presentare oggi al Re, sabbato si dice che vi sarà concerto a corte a cui interverranno le signore e mi figuro che vi sarò invitata anch'io. »
« Nella stessa giornata abbiam avuto la visita di Felix de Mérode appena arrivato da Parigi dove fu a sposarsi con una cognata. »
Verblijf Parijs
Costanza’s voorkeur ging uit naar Parijs, waar het gezin Arconati Visconti eveneens behoorlijk wat tijd doorbracht. Waar ze dan exact verbleven in Parijs? Daar geven deze citaten hints over. Ze verbleven verschillende keren in Parijs, niet altijd op hetzelfde adres. Het laatste citaat geeft een glimp van Giuseppe’s bezigheden in Parijs.
“Ik heb een goed beeld van de ligging van de woning die u in Parijs zult betrekken. U bent niet ver verwijderd van de Tuilerieën en de Champs-Élysées, het Hôtel des Invalides moet ook in uw buurt liggen, alleen bent u ver verwijderd van het theater.”
“Na ons twee dagen te hebben uitgesloofd om huizen te bekijken op zoek naar een onderkomen, hebben we ons gisteren gevestigd in een appartement op de eerste verdieping van Rue Castiglione 7. Dat is ons adres. Op de linkeroever van de Seine was niets te vinden.”
“Peppino is tevreden maar hij heeft nog geen enkele eredienst bijgewoond, noch het Cirque Olympique.”
Fario, Emilio en Robert O. J Van Nuffel. L’esilio di Giovanni Arrivabene e il carteggio di Costanza Arconati 1829-36. Mantova: z.u., 1966: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Giovanni Arrivabene, 3 maart [1833].
Originele citaten
« Je me faits parfaitment l'idée de la situation du logement que vous occuperai à Paris. Vous n'êtes éloigné ni du jardin des Tuillerie ni des champs Elisées, L'Hotel des Invalides doit aussi se trouver dans votre voisinage, vous êtes seulement éloigne du Theatre. »
« Dopo esserci ammazzati per due giorni a girar case per cercar alloggio, ci siamo stabiliti jeri in un primo piano rue Castiglione n. 7. Questo è il nostro indirizzo. Sulla riva sinistra della Senna non vi fù verso di trovar nulla. »
« Peppino è contento ma non fu ancora a veder nessun culto, nè al Cirque Olympique. »
Vrijetijdsbesteding en interesses Costanza
Costanza’s briefwisselingen bieden een blik op haar vrijetijdsbesteding en interesses. Costanza spendeerde heel wat tijd aan lezen. Verder had ze interesse in plantkunde, muziek, reed ze paard en weefde ze. Ook had ze levendige belangstelling voor technologische vernieuwingen, zoals de opkomst van stoomtreinen en spoorwegen: in 1835 vond immers de eerste Belgische treinrit plaats.
“Ik ben niet verder gegaan met mijn ernstige lectuur, noch in het Duits noch in het Frans, ik lees hier en daar een beetje. Met de plantkunde ben ik ook niet verder gegaan. Op het klavecimbel heb ik een keer of twee getokkeld maar je weet dat al mijn muziek voor vier handen is. Eergisteren heb ik het weefgetouw naar beneden laten halen en ben ik begonnen met een beetje achtergrond.”
“Ik heb de indruk dat u uw levenswijze hebt veranderd, de muziek neemt het grootste deel van uw dag in beslag, wanneer men er smaak voor krijgt en wanneer men even vlot noten kan lezen als u, begrijp ik dat de tijd op een heel aangename manier moet voorbijgaan.”
“U doet er heel goed aan te leren paardrijden; u zult er zeker veel plezier aan beleven en ik ben ervan overtuigd dat u er goed in zult slagen omdat u niet zonder moed bent.”
“Ik heb de spoorweg met veel plezier gezien. Het is de eerste die op het vasteland met stoom in werking is, en deze nieuwigheid lokt veel volk naar Brussel en zal dat nog een hele tijd blijven doen. De ongunstige vooroordelen tegenover de spoorweg zijn minder talrijk dan ik had verwacht, gezien de algemene afkeer van het volk voor vernieuwingen. Angst is er helemaal niet. In de eerste week van de opening bestormde men letterlijk de wagons om een plaats te bemachtigen en aangezien de machine drie ritten per dag maakt en per keer 60 tot 80 personen vervoert, zie je dat er elke dag een groot aantal mensen hun reisje maakt. Het is werkelijk iets wonderbaarlijks, deze weg en deze snelheid. Eens men in de wagon zit, vooral als men ver van de machine zit zodat men noch geur noch lawaai hoort, lijkt het alsof men in een gewone diligence over een goede weg reist. Ook de snelheid verrast niet. Maar eens men aankomt, is men verbaasd om zich op zo’n grote afstand te bevinden in zo’n korte tijdspanne. Ik geloof dat wanneer men eenmaal gewend is aan deze spoorwegen, zij zich snel zullen verspreiden. Wanneer men een comfortabel, veilig en vijf keer zo snel vervoermiddel heeft gevonden, is het onmogelijk dat niet iedereen er gebruik van wil maken.”
Gaasbeek, Archief Kasteel van Gaasbeek, Arconati Visconti archief: Ludmilla (Trotti Bentivoglio) Prini, Brief aan Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, 21 juni [1826].
Gaasbeek, Archief Kasteel van Gaasbeek, Arconati Visconti archief: Paolina (Trotti Bentivoglio) Greppi, Brief aan Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, 4 februari 1823.
Trezzo sull’Adda, Archives Bassi: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Marietta (Trotti Bentivoglio) Bassi, 19 mei 1835.
Originele citaten
« Non ho ripreso quella mia gran lettura né in tedesco, né in francese, leggo qua e là qualche poco. Seppur la botanica non l’ho ripresa. Appena toccato il cembalo una volta o due ma sai che tutta la mia musica è a quattro mani. L’altro jeri ho fatto portar già il telajo e ho incominciato a fare un po’ di fondo. »
« Il me paroit que vous avez changé de manière de vivre, la musique occupe la plus grande partie de votre journée, quand on prend du gout pour elle et qu’on a autant de facilité que vous a déchiffrer les notes je concois que le tems doit passer d’une manière fort agréable. »
« Vous ferez très bien d’apprendre à monter à cheval; vous y trouverez surement beaucoup de plaisir, et je suis persuadée que vous y réussirez fort bien parceque vous ne manquez pas de courage. »
« Ho veduto con gran piacere la strada di ferro. È la prima che sia in attività col vapore, sul continente e diffatti questa novità chiama gran gente a Bruxelles, e ne chiamerà per un pezzo. I pregiudizii sfavorevoli alla strada di ferro sono meno di quello ch’io avrei creduto, rispetto alla aversione del volgo in generale alle innovazioni. Paura poi, nessuna. In quella prima settimana dell’apertura della strada, si dava l’assalto alla lettura ai wagons per averci un porto, e la macchina facendo tre viaggi al giorno e conducendo per volta da 60 a 80 persone vedi che v’è ogni giorno un bel numero di persone che si cava la voglia di quel viaggio. È proprio una cosa maravigliosa questa strada e questa rapidità. Una volta dentro in quella carrozza, massime se si è lontani dalla macchina in modo da non sentire né odore, né rumore, sembra d’essere in una diligenza di quelle solite sù una buona strada. anche la rapidità non sorprende. Ma giunti che si sia, viene la sorpresa per trovarsi a una così gran distanza in si breve spazio di tempo. Io credo che una volta familiarizzati con queste strade, si generalizzeranno rapidamente. Una volta trovato un modo di trasporto comodo, sicuro e cinque volte più veloce del solito, è impossibile che tutti non ne vogliano far uso. »
Vrijetijdsbesteding Giuseppe
Net zoals bij Costanza, geeft de correspondentie hier en daar Giuseppe’s interesses prijs. Zo prees Costanza’s moeder zijn mooie zangstem, die Giuseppe cultiveerde met behulp van een zangleraar.
“Een heel goed idee van Peppino om een zangleraar aan te nemen, het verbaast ons helemaal niet dat men hem een mooie stem heeft toegeschreven, dat begrepen we al goed wanneer hij zich af en toe amuseerde met zingen; ik wens alleen dat hij het geduld zal hebben om verder lessen te nemen: is het een Italiaanse of Franse zangleraar die hij heeft genomen?”
Origineel citaat
« Peppino a très bien fait d’avoir prits un maitre de chant ; nous ne sommes pas étonnés du tout qu’on lui a trouvé une belle voix, on le comprenoit très bien quant il s’amusoit quelques fois a chanter ; je desir seulement qu’il ai la patience de continuer a prendre leçon : est-ce un maitre de chant Italien ou français qu’il a prits ? »
Vrijetijdsbesteding Carletto
Ook voor Carletto werpen de briefwisselingen een licht op zijn interesses. Zo zou hij op driejarige leeftijd al een passie gehad hebben voor paarden en knuppels. Zou dit misschien op de sport polo kunnen wijzen?
“We hebben veel gelachen om zijn passie voor paarden en knuppels.”
Origineel citaat
« [...] sa grande passion pour les chevaux et pour les battes nous a fait rire beaucoup. »
Gaasbeek
Natuurlijk kan het Kasteel van Gaasbeek niet ontbreken tussen deze citaten. De correspondentie schept een beeld van de toestand van het kasteel en wat Costanza, Giuseppe en Carletto ervan vonden. De meningen lijken nogal te verschillen. Vooral Costanza was het vaakst negatief over het kasteel, al vond ze het park wel mooi in volle bloei en koesterde ze mooie herinneringen aan waardevolle vriendschappen in het Kasteel van Gaasbeek. Carletto had dan weer veel liefde voor het kasteel en het park.
“Peppino en Carletto zijn Gaasbeek gaan bezoeken. Ik wacht tot Gaasbeek groen is, de aanblik van de bossen in dit seizoen is maar somber.”
“Ik was wel verbaasd om in uw brief van 26 december te lezen dat u in dit seizoen 24 uur in Gaasbeek gaat doorbrengen. Ik hoop dat Carletto geen nadeel zal ondervinden van die uitstap en vooral van die verandering van verblijfplaats want ik stel me zo voor dat het huis slecht voorzien is voor de winter.”
“Het steekt me tegen om naar Gaasbeek te gaan, waar Peppino zich verveelt, hij heeft er een afkeer van gekregen. Maar wat moeten we doen? In de zomer zal ik zeker naar zee gaan om te baden, want ik heb me de hele winter slecht gevoeld en ik heb last van mijn zenuwen, iets nieuws.”
“Ik moet bekennen dat ik Gaesbeck lelijk en oud vond toen ik terugkwam uit Bellagio.”
“Wat mij betreft, bestaat er geen gevaar dat ik niet met plezier naar Gaasbeek terugkeer. Bij de grens van Italië denk ik er met plezier aan om u terug te zien in België, u te horen vertellen over uw jachtpartijen en zelfs de vogeltjes te eten die Scalvini heeft geschoten.”
Gaasbeek, Archief Kasteel van Gaasbeek, Arconati Visconti archief: Antonietta (Schaffgotsche) Trotti Bentivoglio, Brief aan Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, 10 december 1823.
Trezzo sull’Adda, Archives Bassi: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Marietta (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, 10 april 1832.
Trezzo sull’Adda, Archives Bassi: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Marietta (Trotti Bentivoglio) Bassi, 26 augustus 1831.
Fario, Emilio en Robert O. J Van Nuffel. L’esilio di Giovanni Arrivabene e il carteggio di Costanza Arconati 1829-36. Mantova: z.u., 1966: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Giovanni Arrivabene, 10 juli [1832].
Originele citaten
« Peppino e Carletto sono stati a visitar Gaesbeck, io aspetto che Gaesbeck sia verde; l’aspetto dei boschi in questa stagione è una cosa mesta. »
« Je fus bien étonnée de lire dans votre lettre du 26. que vous allez passer 24. heures à Gaesbeck dans cette saison : j’espere che Carletto ne souffrira pas de cette course, et sur tout du changement de logement, car je m’imagine que la maison sera mal garentie pour l’hivers. »
« Mi spiace assai andare a Gaesbeck ove Peppino si annoja, e lo ha preso in uggia. Ma che fare? Sentro l'estate anderò certamente a prendere bagni di mare perché sono stata poco bene tutt'inverno e soffro dei nervi, cosa nuovo. »
« Ti confesso che ho trovato Gaesbeck brutto e vecchio tornando da Bellagio. »
« In quanto a me non v'è pericolo ch'io non torni con piacere a Gaesbeck. Sul limitar d'Italia penso con piacere a ritrovar lei laggiù nel Belgio, e a sentire delle sue cacce e a mangiar persino gli uccelletti uccisi da Scalvini. »
Zussen in Gaasbeek
Hoewel Costanza haar familie moest achterlaten, kon haar gemis een beetje gesust worden: Marietta en Margherita, twee van haar jongere zussen, brachten elks afzonderlijk een tijd bij het gezin Arconati Visconti door. Costanza hechtte hier veel belang aan en haalde veel troost uit de kostbare herinneringen.
“Als je eens wist hoe vol dit Gaasbeek is van herinneringen aan jou. Ik breng het grootste deel van de dag door in de kamer waar jij tekende en schreef, ik rijd op je Amazone, ik gebruik verschillende schriften die je hier half beschreven hebt achtergelaten, en elk klein voorval doet een van ons zeggen: hier zou Marietta om kijven, hier zou ze plezier hebben, enz.”
Origineel citaat
« Se tu sapessi come questo Gaesbeck è pieno di memorie tue. Stò gran parte del giorno nella stanza ove tu dissegnavi e scrivevi, vado a cavallo colla tua Amazone, adopero diversi libri lasciati qui da te mezzo scritti, e ogni piccola circonstanza fa dire a uno di noi Qui Marietta griderebbe, qui le piacerebbe ecc. »
Leven in Gaasbeek
De vraag die op onze lippen brandt: hoe zag een dag in (het Kasteel van) Gaasbeek er dan uit? Daar vertellen deze passages uit enkele brieven ons over.
"Maar omdat we vrezen dat de wegen te slecht worden, zullen we over een paar weken naar Brussel terugkeren. Tot nu toe zijn ze echter veel beter dan vorig jaar en ik ben niet blootgesteld aan de gevaren die u voor mij vreest tijdens de mis. Ik ga in Gaasbeek met de koets naar de mis. "
"Ik voel me nu wat beter in Gaasbeek, ik begin te wennen, de afgelopen dagen waren zwaar. Zo ziet mijn dag eruit: Ik sta op om zeven uur of eerder. Van acht tot tien, uur van het ontbijt, schrijf ik brieven of lees ik. Daarna babbelen we wat, dan laat ik Scalvini Duits lezen, ik werk, geef les aan Carletto, dan komt Filippo, we lezen de kranten, dan gaan we wandelen en dan is het tijd voor het diner, om zes uur; tegen negen uur lezen we samen wat en om tien uur gaan we zoals je weet slapen."
Trezzo sull’Adda, Archives Bassi: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Marietta (Trotti Bentivoglio) Bassi, 3 september 1831.
Originele citaten
« Ma il timore che le strade diventino troppo cattive ci farà tornare a Bruxelles fra alcune settimane. Finora però sono assai migliori dell'anno scorso e non fui esposta a nessuno dei pericoli ch'ella teme per me in occasione della messa. Vado a sentirla a Gaesbeck in carrozza. »
« M Io mi trovo un po’ meglio adesso a Gaesbeck, comincio a avvezzarmi, i giorni scorsi furono penosi assai. Eccoti la mia giornata. Mi alzo alle sette o prima. Dalle otto alle dieci, ora della colazione, scrivo lettere o leggo. Dopo, si fanno un po’ di chiacchere [sic], poi faccio leggere il tedesco a Scalvini, lavoro, dò [sic] una lezione a Carletto, poi viene Filippo, si leggono i giornali, poi si fà [sic] una passeggiata ed ecco venuta l’ora del pranzo che è le sei. Verso le nove facciamo un po’ di lettura in comune e alle dieci come sai si và [sic] a letto. »
Dood van Carletto
In juni 1839 vond een tragedie plaats in het Kasteel van Gaasbeek: na een korte periode van ziekte zag Costanza haar zoon Carletto sterven voor haar ogen op de plaats waar hij het liefst verbleef. Costanza stortte haar hart uit over deze tragische gebeurtenis bij haar zus Marietta via hun briefwisseling. Costanza en Giuseppe werden overspoeld door verdriet en de pijn was ondraaglijk waarop ze Gaasbeek verlieten.
"Dit is een catastrofe die heel mijn leven verdort en verbittert, ik ben niet alleen een moeder die haar enige zoon verliest, maar een zoon die nu een echte vriend voor me was, die al mijn gedachten en gevoelens begreep. Die een reden en een kleur gaf aan alle dingen die nu voor mij helemaal kapot zijn. En ik kan me ook niet losmaken van de martelende ‘als’. Als we niet naar Gaasbeek waren gegaan, had hij misschien gered kunnen worden want in de stad is er sneller hulp. Als ik tenminste eerder ongerust was geworden, hadden we er van in het begin een dokter bijgehaald. Hij was al een beetje ziek op de dag dat hij naar Everberg ging en bij zijn terugkeer ‘s nachts kreeg hij het heel koud. Omdat hij twee dagen later klaagde over pijn en diarree had, liet ik, die nog altijd dacht dat het niets ergs was, Mr. Tubau erbij halen, wat zo goed was als niemand erbij te halen. Zo sleepte het kwaad verschillende dagen aan en toen de echte remedies begonnen, was de ziekte al acht dagen bezig. Waar ik niet over na durf te denken en wat mijn hart verscheurt om te vertellen, dat is het lijden van die arme jongen, de droevige dingen die hij zei, want hij is in bed gaan liggen met het voorgevoel te zullen sterven en die gedachte liet hem pas los tijdens de laatste 36 uren van zijn leven toen alle fysieke gevoel al weg was. Kortom lieve Marietta, ik had nooit eerder iemand zien sterven en nu moest ik als eerste mijn zoon zien sterven. Om je te troosten kan ik je zeggen dat hij de laatste sacramenten heeft ontvangen. Hij is gestorven in de kamer waar jij en ik zo dikwijls hebben geslapen, het is nog altijd mijn kamer. Ik had Carletto daarheen laten brengen tijdens de eerste dagen van zijn ziekte. Tegen zeven uur ‘s avonds toen het zonlicht door de vensters naar binnen stroomde, toen het bos met grotere schittering verlicht werd dan anders, verliet zijn arme ziel deze wereld. Hij moest sterven op de plaats waar hij het meeste van hield. Hij is begraven dichtbij oom in dat kerkhof naast de kerk, hij wandelde daar altijd graag naartoe. Ik dacht ook dat ik Gaasbeek zou gaan haten, maar het beeld van Carletto is daar levendiger dan elders. Ik ga zijn kamer binnen en ik zie hem zitten aan zijn tafeltje, in die embrasure, op zoveel manieren. Op de binnenkoer zie ik hem op de bank zitten, of half liggend op het muurtje dat de binnenkoer omgeeft, en ook de plaats zien waar hij begraven is, doet me goed. Dus Gaasbeek is een heilige plek geworden. Ik verzeker je oprecht dat Peppino’s gezondheid, fysiek en geestelijk, niet onder deze ramp geleden heeft. Ik ben diep geraakt zoals je kunt geloven, maar ook mijn gezondheid is niet aangetast."
"Peppino is al begonnen met zwemmen/baden in zee, ik hoop dat het helpt. Zijn zenuwen, die altijd al prikkelbaar waren, waren verschrikkelijk geschokt door deze ramp en nu blijkt dit al meer dan een maand geleden te zijn."
"In Gaasbeek heb ik de kracht niet meer om van het buitenleven te proeven, ik zal erheen gaan om te wenen in de kamers waar ik mijn Carletto zo heb zien lijden, maar er maandenlang blijven zou zelfmoord zijn."
Trezzo sull’Adda, Archives Bassi: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Marietta (Trotti Bentivoglio) Bassi, 12 juli 1839.
Trezzo sull’Adda, Archives Bassi: Costanza (Trotti Bentivoglio) Arconati Visconti, Brief aan Marietta (Trotti Bentivoglio) Bassi, 24 oktober 1839.
Originele citaten
« Quello su cui non posso fermare il pensiero e che mi lacera il cuore a ridire, son le sofferenze di quel povero ragazzo, le cose che diceva desolanti, giacchè si è messo a letto col presentimento di morire e questo pensiero non lo abbandonò che le ultime 36 ore della sua vita in cui la semibilità [sic] fisica era estinta. Insomma cara Marietta io non aveva mai veduto a morire nessuno e m’è toccato di veder pel primo a morir mio figlio. Per tua consolazione ti dirò che ha ricevuto i sacramenti. È morto nella stanza ove tu ed io abbiam dormito tanto tempo, era ancora la mia stanza. Io vi aveva trasportato Carletto nei primi giorni della malattia. Verso le sette di sera quando il sole entrava a fiumi per le finestre, che il bosco era illuminato con più splendore del solito quella povera anima spirava. Doveva morire nel sito a cui era più affezionato al mondo. È sepolto vicino allo zio in quel cimitero attorno alla chiesa, passeggio prediletto di lui. Pensava anch’io che Gaesbeck dovesse diventarmi odioso, ma l’immagine di Carletto è più viva là che altrove. Vado a visitar la sua stanza e lo vedo seduto al suo tavolino, in quell’ embrasure in tanti modi. Nel cortile lo vedo sulla panca, mezzo sdraiato sul muricciolo che circonda il cortile ed anche a veder il luogo ov’è sepolto mi fà [sic] bene. Dunque Gaesbeck è diventato un luogo sacro. Ti assicuro sinceramente che Peppino non ha sofferto nella salute fisica né morale di questa disgrazia. Io lo sento profondamente come puoi credere, ma la mia salute non è alterata. »
« Peppino ha già cominciato i bagni, io ne spero giovamento, i suoi nervi che sempre sono stati irritabili furono terribilmente scarsi [sic] da questa disgrazia, ed ora ciò appare più che un mese fà [sic]. »
« A Gaesbeck non mi regge più l’animo d’andare a far campagna, vi anderò per piangere nelle stanze dove ha veduto a soffrir tanto il mio Carletto; ma starvi dei mesi sarebbe un suicidio. »
Geboorte Giammartino
Slechts enkele maanden na het verlies van Carletto, werd Giammartino geboren. Hoewel Costanza het aanvankelijk erg moeilijk had met de zwangerschap omdat ze het gevoel had dat het nieuwe leven haar lieve Carletto zou vervangen, sloeg haar gevoel volledig om na Giammartino’s geboorte zoals dit citaat uit een brief aan haar zus Marietta aantoont.
"Dit kindje is heel levendig, hij belooft ook mooi te worden, zijn ogen zijn meer hemelsblauw dan zwart, hij heeft een klein mondje en een ovaal gezicht met een hoog voorhoofd. Zijn neus is een beetje groot maar dat viel te verwachten. Hij slaapt met de min in mijn kamer, tot nu heb ik ook een dienstmeid die Ghita me heeft geleend, maar binnen een week keert zij terug naar Bordeaux en ik en de min zullen denk ik wel volstaan voor het kind [...]."
Origineel citaat
« Questo bambino è pieno di vita, promette anche d'esser bello, ha gli occhi piuttosto cerulei che neri, la bocca piccina e un viso ovale colla fronte alta. Il naso è un po' grande ma bisognava aspettarselo. Dorme colla balia nella mia stanza [...]. »
Bibliografie
- Literatuur
- De Waele, Tom. ‘Gaasbeek Castle and its italianità in past & present’. Archivi e Documenti. Il Risorgimento 72, nr. 2 (2025): 195-217.
Gola, Sabina. ‘Constance Arconati Visconti, une italienne dans l’Europe romantique, conferentiebijdrage Lettres et Images d’Europe, Château de Grigan, 2000.
Gola, Sabina. ‘Corrispondenza al femminile tra Belgio e Italia nella prima metà del XIX secolo’. In Aspects de la culture, de la langue et de la littérature italiennes en Belgique. Brussel, 2011.
Gola, Sabina. ‘Lettere e immagini dell’Europa del XIX secolo - la biografia di Costanza Arconati Visconti’. IDIOMA 16 (2004): 111-126.
Gola, Sabina. Un demi-siècle de relations culturelles entre l’Italie et la Belgique (1830-1880). Vol. 1. (Brussel - Rome: Belgisch Historisch Instituut in Rome, 1999).
Renson, Gaston. ‘De Arconati-Visconti gaven aan Gaasbeek een internationaal karakter’. Eigen schoon en de Brabander 50 (1967): 302-311.
Van Nuffel, Robert, red. Lettere a Giovita Scalvini durante l’esilio. Brescia: Ateneo Brescia,1965.
Vennekens, F. La seigneurie de Gaesbeek (1236-1795). Affligem-Hekelgem, 1935.
- Villa, Altea. ‘Reti risorgimentali. Patriottismo, famiglia e amicizia nelle scritture private di Margherita Trotti Bentivoglio (1832-1856)’. Milaan, Università degli Studi di Milano, 2012.